قوۀ مقننه

 ١­-  پارلمان را تعریف کنید؟

پارلمان به دستگاهی اطلاق میشود که کار ویژۀ آن وضع قانون یا قواعد کلی و لازم الاجراست .

در نظام مردم سالاری قوۀ مقننه به عنوان نماد حاکمیت مردم مهمترین نهاد سیاسی محسوب میشود.

نکته ١ : قوۀ مقننه یکی از قوای حاکم در نظام دموکراتیک میباشد.

نکته ٢ : قوۀ مقننه  دو وظیفۀ عمدۀ : ١- وضع قانون

                                                         ٢- نظارت بر اجرای قانون ̨را بر عهده دارد.

نکته ٣ : تعیین نمایندگان مردم برای قانونگذاری از طریق انتخابات بعمل می آید.

٢ - تعدد مجالس :

• تک بافت و بسیط تقریباً به تک مجلس معتقد هستند  (ایران و انگلستان )

• دو مجلسی در کشور های فدرال و بسیط (آمریکا ، سوئیس و آلمان )

نکته ١ : دو عامل پایه ای در ساختار کشورهای فدرال :    •  عامل وحدت طلبی و عامل پیوند منافع دولتهای عضو 

                                                                                     •  عامل کثرت : نماد استقلال هر دولت در برابر دولتهای دیگر و نهادهای مرکزی است .

نکته ٢ :    مجلس اول ) مجلس نمایندگان : وحدت طلبی توسط مردم ̨و تعداد آنها به نسبت جمعیت است  

                مجلس دوم ) کثـــــــرت طلبی : از هر ایالتی دو نفر ( در آمریکا ) 

دلایل طرفداران تک مجلسی در کشور های تک بافت ( بسیط )

١ - کند شدن قانون گذاریدر نظام دو مجلسی

٢ -  نادیده گرفتن احتمالی رأی اکثریت (مخصوصاً زمانی که اعضای مجلس دوم انتصابی باشند )

٣ - تجزیه ناپذیر بودن قوۀ قانونگذاری

مثال تک مجلسی : (ایران و عراق )

   • ایران با وجود شورای نگهبان به تطبیق قوانین با شرع و قانون اساسی میپردازد پس نیازی به مجلس دوم نیست

دلایل طرفداران دو مجلسی در کشور های فدرال :

١ - کار قانون گذاری به تأمل و تعمق نیاز دارد .

٢ - وجود مجلس عالی در کشور عامل ثبات وتعادل آن و از ارکان دمکراسی است .

٣ - خطر نظام تک مجلسی بر جامعه  به دو شکل بروز میکند :

الف ) تسلط مجلس واحد موجب خودکامگی شده و استبداد جمع به مراتب خطرناکتر از استبداد فرد است

  ب  )   با وجود نظام دو مجلسی اختلاف بین دو قوۀ مجریه و مقننه بهتر میتواند حل گردد

مثال دو مجلسی :

١- آمریکا

  • کنگره آمریکا مرکب از دو مجلس است .

١ -  مجلس نمایندگان : تعداد به تناسب  جمعیت ایالت ها  –  قوانین مالی و مالیات منحصراً در اختیار مجلس نمایندگان است .اگر رئیس جمهور اکثریت آرا  نصف + یک را نیاورد ) مجلس نمایندگان از میان سه نامزد یکی را به عنوان رئیس جمهور انتخاب میکند.

٢ -  مجلس سنا : هر یک از ایالت ها موظف به معرفی دو نماینده هستند (سناتور ) – حق دارند طرح های مالی و مالیاتی تصویب شده مجلس نمایندگان را اصلاح کنند  - مجلس سنا از میان دو معاونت که بیشترین آرا را بدست آورده یکی را به عنوان معاون رئیس جمهور انتخاب میکند .

نکته ١ : اگر رئیس جمهور، معاون و وزرا مرتکب جرم شده باشند مجلس نمایندگان پس از رسیدگی و تهیۀ مقدمات و صدور ادعا نامه (کیفر خواست) پرونده را به مجلس سنا فرستاده تا مجلس سنا مثل  یک دادگاه رسیدگی کند .

نکته  ٢ : در انتصاب وزیران ، دیپلمات ها  و  مستشاران دیوان عالی فدرال و رئیس جمهور باید با تأیید مجلس سنا اقدام کند. مجلس سنا در تصویب قرار داد ها مشارکت دارد . 

دو شرط اساسی برای تحقق نظام دو مجلسی در کشورهای فدرال

١ - برابری تعداد نمایندگان دول عضو در مجلس دوم (سنا ) در آمریکا

٢ -  برابری اختیارات دو مجلس در مورد قانونگذاری و حتی نظارت بر اجرای آن توسط قوۀ مجریه و ارکان آن 

مثال : ( آمریکا-آلمان- کانادا )

٢­- سوئیس

مجلس فدرال سوئیس از دو شورا ترکیب یافته :

١ - شورای ملی : از سوی مردم و به نسبت جمعیت از نظر قانون گذاری هردو شورا باهم برابرند .

٢ -  شورای دولتها : از سوی کانتون ها دو نماینده و یک نماینده از هر نیمه کانتون

نکته در دو مجلس سوئیس بعضی از موارد قانون گذاری باید مشترکاً صورت گیرد در نتیجه  قدرت اصلی به سوی مجلس ملی است چون تعداد آن بیشتر است .

٣ ­- آلمان

پارلمان این کشور از دو مجلس ترکیب یافته :

١ - مجلس فدرال بوندِ ستاگ : توسط مردم - به نسبت جمعیت

٢ - شورای فدرال بوندِ سرات : شمار نمایندگان سرزمینها و به نسبت حداقل هر سرزمین سه نماینده ، از سوی دول عضو تعیین میشوند .

نکته ) • مجلس اول قوی تر

        • تعیین صدر اعظم توسط مجلس اول

        • وزیران در برابر مجلس اول مسؤلند

        •در قانونگذاری مجلس اول قدرتمندتر است

٤ ­- اتریش

پارلمان اتریش مرکب از دو مجلس است :

١ - شورای ملی :از سوی مردم تعیین میشود به نسبت جمعیت

٢ - شورای فدرال : دارای 50 نماینده که از سوی مجالس سرزمینهای عضو تعیین میشود

٥ ­- هند

پارلمان هند از دو شورا تشکیل شده :

١ - مجلس مردم : از سوی مردم انتخاب میشوند

٢ - مجلس دولت ها :  - ١٢ نفر از سوی رئیس جمهوری منصوب میشوند

                                  - ٢٣٨ نفر از سوی مجالس مقنّنه دولت های عضو و شمار نمایندگان هر دولت عضو نسبت به جمعیت است

شرایط قسمت نمایندگی  (مجالس )

در نظام دموکراتیک  برای اعمال حاکمیت ملی از ناحیه صاحبان حقیقی قدرت سیاسی ( مردم ) و با توجه به مشکلات عملی اعمال مستقیم قدرت توسط مردم ̨نهاد نمایندگی مبنای مشارکت غیر مستقیم مردم در حکومت از طریق نمایندگان است .

این نمایندگی دارای ویژگی هایی است :  الف ) ملی بودن نمایندگی (نمایندۀ همۀ احاد مردم است )

                                                                 ب ) کلی بودن نمایندگی

                                                                  ج ) قائم به مشخص بودن

                                                                   د ) مشارکتی بودن نمایندگی ( با مشارکت جمیعی انتصاب شود)

 مهمترین تمهیدات برای تضمین عملکرد آزاد و مستقل نمایندگی ( مجلس )

الف ) مصونیت پارلمانی :

مصونیت پارلمانی اساساً پوششی قانونی است برای حفاظت نماینده در برابر تعقیب قضایی یا اعمال پلیسی و به دو شکل است :

                        • ماهوی ( عدم مسؤلیت )

                        • شکلی (تعرض ناپذیری )  

الف - 1 )مصونیت ماهوی ( عدم مسئولیت ) :

بر این اساس نماینده به خاطر گفتار ، نوشتار ، اعمال و تصمیمات و موضع گیری های خود نباید مورد تعقیب  و مؤاخذه قرار گیرد  

اجرای صحیح چنین مصونیتی محتاج رعایت شرایط زیر است :

١ -  مصونیت مداوم و مطلق باشد ( بدون استثناء در قلمرو نمایندگی مردم بوده و محدود به دورۀ نمایندگی نباشد )

٢ - اظهار نظر باید راجع به امور عمومی و منافع ملت باشد نه مسائل و امور خصوصی نماینده در سخنرانی ها ، انتقاد به دولت  و پرسش از وزیران استیضاح  

٣ - رعایت اصل پاسخگویی ( نماینده باید پاسخگو نسبت به اظهار نظر های خود در برابر اذهان عمومی باشد . ) 

٤ - عدم سوء استفاده از مصونیت : نماینده نباید با استفاده از این اصل به حریم آزادی ها و حقوق افراد لطمه وارد کند 

الف - 2 ) مصونیت شکلی  ( تعرض ناپذیری )

تعرض ناپذیری یعنی ممنوعیت تعرّض به نمایندگان در باب اعمالی که خارج از پارلمان انجام میدهند و در واقع این امر دنبالۀ  منطقی عدم مسؤلیت آنان در قبال وظایف پارلمانی است .

مصونیت شکلی مؤید این مفهوم است که در صورت ارتکاب جرم یا تخلف از ناحیه نماینده شیوۀ معمول  بازداشت و توقیف موجود در حقوق جزا و آیین دادرسی کیفری در مورد نماینده اجرا نمیشود . باید ابتدا از  مجلس نسبت به نماینده در خواست سلب مصونیت نموده و در صورت توافق مجلس ، نماینده همچون فرد معمولی در اختیار قوۀ قضائیه قرار میگیرد .

در اجرای مصونیت شکلی دو شرط زیر لازم است :

١ -در صورتی که جرم مشهود باشد ، مأموران حق بازداشت نماینده را دارند  ( ویژگی جرم مشهود آن است که به آسانی و وضوح مرتکب جرم را شناسایی کرد  )

٢ - دورۀ تعرض ناپذیری محدود به دورۀ اجلاس یا دورۀ تقنینیه  است .

ب ) حمایت از پارلمان در برابر اهانت

در جلسات علنی اگر اهانت از سوی :

•  تماشاچیان باشد : ( حفظ انتظامات بر عهده مأموران انتظامی  مجلس  زیر نظر رئیس هیأت رئیسه  پارلمان است.)

•  از سوی نمایندگان نسبت به یکدیگر : ( خود مجلس همانند دادگاهی به جرم ارتکابی رسیدگی میکند )

کیفرهای اعمال شده توسط مجلس :

١ – اخطار رسمی توسط رئیس مجلس در جلسه عمومی

٢ – توبیخ نماینده در جلسه علنی و رسمی

٣ – زندانی کردن نماینده

٤ – اخراج موقتی نماینده از پارلمان

 آیا شغل نمایندگی با دیگر مشاغل قابل جمع است ؟

شغل نمایندگی قابل جمع با دیگر مشاغل نیست (اجرایی ، قضائی ) هر کس برای ورود به شغل نمایندگی قوۀ مقننه برای نامزد شدن استعفا دهد ( استعفا موقت ) در صورت پیروزی باید استعفا دهد .

حقوق و پاداش نمایندگی : نمایندگان مبالغی به عنوان حقوق دریافت می کنند .

ﻫ) استقلال  پارلمان  

پارلمان از سه جهت استقلال دارد :  ١ - استقلال اداری

                                                       ٢ - استقلال مالی

                                                       ٣ - استقلال نظامنامه ای 

١ – استقلال اداری پارلمان :

شخصیت متمایز پارلمان و نوع فعالیت آن ایجاب میکند که از حیث اداری تابع هیچ دستگاهی نباشد .

سازمان  اداری پارلمان زیر نظر رئیس و هیأت رئیسه عمل مینماید .

٢ – استقلال مالی :

مجلس در تهیه و تصویب و اجرای بودجۀ خود مستقل است . استقلال مالی اساساً مظهر حاکمیت است و پارلمان که مصداق حاکمیت است دارای چنین استقلالی است .

٣ – استقلال نظام نامه

تصویب نظامنامۀ داخلی و نحوۀ اعمال حقوق پارلمان در زمینه قانون گذاری و نظارت بر قوۀ مجریه به عهدۀ پارلمان است .

و ) ساختار و استخوان بندی پارلمان

پارلمان برای انجام وظایف خود دارای ساختار خاصی است و مهمترین ساختار پارلمان به شرح زیر است :

١ - رئیس و هیأت رئیسه :

رئیس مسئول ادارۀ جلسات و رهبری مذاکرات است ̨بالاترین شخص در پارلمان است  . نحوۀ انتخاب رئیس و هیأت رئیسه در کشور های مختلف فرق میکند . در ایران در اولین جلسه رئیس سنی انتخاب میشود(بصورت موقت)  تا انتخاب رئیس شود ؟

٢ - سازمان اداری :

اهم واحدهای اداری  :

1. واحد اداری ٢ . کار گزینی ٣. امور مالی ٤ . کتابخانه ٥ . حسابداری ٦ . ساختمان ٧ . کار پردازی ٨ . حمل و نقل  ٩ . انتشارات

 کمیسیون ها

کمسیون ها در واقع گروه های کار هستند که بر حسب ضوابط معین ( تخصصی ) سازماندهی میشود .

کمسیون ها تقسیم میشوند به :

  • کمسیون عادی ( اعضای آنها بر اساس عضویت در پارلمان انتخاب میشوند )

  •  کمسیون تخصصی

مهمترین نوع کمسیون های عادی :

١- شعب :  برای شرکت همۀ نمایندگان در بررسی موضوع معین نمایندگان را به بخش های مختلف تقسیم میکنند.

مثل : (شعب بررسی اعتبار نامه نمایندگان ) که به شکل قرعه کشی انتخاب میشوند.

٢ - کمیسیون کامل مجلس : برای بررسی ابتدایی لوایح و طرحها از کلیه اعضای مجلس تشکیل میشود در مورد موضوع بررسی و بحث میشود و به تصویب اکثریت کمیسیون رسیده بلافاصله در جلسه علنی مطرح میشود .

 کمیسیونهای تخصصی

کمیسیون تخصصی به بررسی تخصصی و فنی مسأله ما می پردازند و بر دو نوع اند:

١ - کمیسیون موقتی  : موردی است و برای بررسی و تفحص در امر بخصوص تشکیل میشود . به محض بررسی و اعلام نتیجه کمیسیون هم از بین میرود .

٢ - کمیسیون دائمی : در طی دوره قانون گذاری موجود است . (اعضاء متخصص در مسأله هستند )

کمیسیونهای تحقیق

تحقیق راجع به اتهامات نمایندگان  و تهیه گزارش برای جلسه عمومی مجلس است یا برای اتهامات مقامات اجرایی

کمیسیونهای مشترک

در پارلمان هایی که دو مجلس دارند بوجود می آید . اگر در مورد موضوعی اختلاف داشته باشند از سوی دو مجلس اعضای مساوی انتخاب و با هدف رسیدن به راه حل مرضی الطرفینی دست یابند بوجود می آید.

وظایف و اختیارات پارلمان

اولین وظیفه وضع قانون : البته اعمال حاکمیت ملی و تحقق عینی خواستۀ ملت قوۀ مقننه مبادرت به وضع قانون و مقررات میکند که موجد حق و تکلیف برای شهروندان و حاکمان است . وضع قانون هرچند وظیفۀ پارلمان است اما در نظامهای مبتنی بر رژیم پارلمانی قوا و نهادهای دیگر  دارای ابتکار عمل در این موضوع هستند .  

مثال : قوۀ مجریه در تقدیم لایحه قانونی عملاً در وضع قانون مشارکت دارد .

مراحل قانون گذاری : ١ .پیشنهاد قانون

                                ٢ . فرایند تصویب

نکته 1 ) پیشنهاد وضع قانون اگر از سوی نمایندگان مجلس باشد به آن طرح گفته میشود .

نکته 2 )اگر پیشنهاد از طرف قوۀ مجریه باشد به آن لایحه گفته میشود .

نکته 3 ) پیشنهاد لایحه از طرف قوۀ مجریه در رژیم های پارلمانی و مختلط مطرح است ولی در رژیم ریاستی بخاطر استقلال قوا و تخصصی بودن وظایف آنها اصولاً نمیتوان از طرف قوۀ مجریه لایحه ای تقدیم پارلمان نمود .

فرآیند تصویب :

پس از وصول پیشنهاد قانونی به صورت دو مرحلۀ ( طرح و  لایحه ) به هیأت رئیسۀ پارلمان و اعلام رسمی وصول آن از ناحیه هیأت رئیسه ابتکار قانونی در دستور کار مجلس قرار میگیرد و مراحل زیر را طی میکند :

• اعلام وصول از سوی هیأت رئیسه و ارسال آن به کمیسیون های تخصصی

• رسیدگی اولیه در کمیسیون تخصصی

• ارائه گزارش کمیسیون به پارلمان جهت تصویب کلیات

• اظهار نظر موافقین و مخالفین در مورد کلیات در صحن علنی مجلس و به رأی گذاشتن کلیات

• رسیدگی به تک تک مواد طرح یا لایحه در صحن علنی مجلس پس از تصویب کلیات

• تصویب آن

 وظیفه نظارت :

در رژیم پارلمانی با توجه به اینکه نمایندگان عصارۀ ملت بوده دارای اقتدار خاصی نسبت به سایر قوا هستند و با توجه به اهرم ها و مکانیسم هایی که در این راستا دارند میتوانند بر ساختار اعضا و کلیت نهادها و ارکان حکومتی علی الخصوص قوۀ مجریه تأثیر بگذارند از جملۀ ابزارهای نظارت سیاسی در رژیم پارلمانی وجود دارد به عنوان مثال : تذکر - سؤال - استیضاح - تحقیق و تفحص نام برد .

                       ١ .  استطلاعی : کمیسیون اصل ٩٠  

                       ٢ . استصوابی: مسؤلیت سیاسی وزرا 

 سایر وظایف  :

وظایف پارلمان علاوه بر وضع قانون ونظارت بر اجرای آن وظایف دیگری را دارا است که در کشورهای مختلف متفاوت است .

مثال : در ایران ( وضع قانون - نظارت بر آن - انتخاب حقوقدان - شورای نگهبان - قانون اساسی - اعطای رای اعتماد به دولت و وزراء  تفسیر قوانین و ... )