هدف از تفکیک قوا :  توزیع عاقلانه قدرت میان قوای جامعه است

1 -  قوۀ مقننه

2- قوۀ مجریه

3 – قوۀ قضائیه

قوۀ مجریه :

به کلیه متصدیان دستگاه هایی که کارکرد آنها جنبه اجرایی دارد در حقوق اساسی قوۀ مجریه می گویند .

تماییز مهم قوۀ مقننه و مجریه:

تماییز بین واصفان قواعد قانونی (قوۀ مقننه و مجریان ( قوۀ مجریه)) مهمترین ملاک تفکیک قوا میباشد .

اعضای قوۀ مجریه:

1 –  رئیس کشور  ( پادشاه , رئیس جمهور , یا شورای حاکم )

2 – نخست وزیران و اعضای کابینه 

3 – استانداران , فرمانداران , بخشداران و ...

4 – مجریان ساده ؛ کارشناسان , کارمندان

 وظایف قوۀ مجریه

وظیفۀ قوۀ مجریه از نظر منتسکیو

1 – اعلام جنگ و صلح      2 – استقرار نظم و امنیت     3 – جلوگیری از اشغال کشور

وظایف قوۀ مجریه با نظر حقوقدانان متأخر :

الف ) اجرای تصمیمات قوای دیگر

ب ) تهیه و تدارک تصمیمات یا مشارکت در وضع قانون

ج ) اتخاذ تصمیمات لازم الاجرا

الف ) اجرای تصمیمات قوای دیگر

اجرای تصمیمات تقنینی :پس از قطعی شدن تصویب قانون در نهاد قانون گذاری قوۀ مجریه به عنوان اصلی ترین مجری قانون , مکلف به اجرای آن است .

تصمیمات قوۀ قضائیه : احکام قضایی پس از صدور به مرحلۀ اجرا میرسند ( یعنی آرای لازم الأجرا ) قوۀ مجریه مکلف است کلیه لوازم و وسایل مورد نیاز را برای اجرای آنها بکار برد .

مثال : در دادگاهی رأیی صادر میشود , قوۀ مجریه موظف به اجرای آن است .

ب ) تهیه و تدارک تصمیمات یا مشارکت در وضع قانون

 تهیۀ مقدمات برای اتخاذ تصمیم است  ( مثال : رئیس مملکت با ارسال پیام  به پارلمان خط و مشی به قوۀ مقننه می دهد  , به این طریق قوۀ مقننه ملزم می شود که شیوۀ قانون گذاری یا تعین اولویتهای خود را در بستر خواستهای قوۀ مجریه به جان اندازد .

مثال : 

1 – پیام سالانه رئیس جمهور آمریکا به کنگره

2 – پیام رئیس جمهور فرانسه به پارلمان

3 – در ایران : در تدوین برنامۀ سالانۀ بودجه ( که ترکیبی از طرح و لایحه و در دست دولت است , سیاست کلی را دولت میدهد که مجلس در صورت پذیرفتن وارد جزئیات میشود . )

قوۀ مجریه با ابتکار قانون یعنی : 1 – تهیه لوایح   2 - مشارکت در جلسات پارلمان  3 – دفاع از خواست های خود , استخوان بندی تصمیمات دستگاه قانون گذاری را تعیین میکند .

ج ) اتخاذ تصمیمات لازم الاجرا

 1-  قوۀ مجریه در بسیاری از موارد برای ادارۀ کشور از خود ابتکار داشته و کار را به سامان میرساند

پس در این صورت به قوۀ مجریه اجازه داده میشود اتخاذ تصمیم نماید .

مثال : اتخاذ تصمیم در امور خارجی کشور و مأموران دیپلماتیک در زمینۀ قراردادها و معاهدات

2 – قوۀ مجریه دارای قدرت نظامنامه ای است  ( تصویب کننده آیین نامه ها است )

3 – سهیم بودن قوۀ مجریه  در:  - برنامه ریزی کلی برای کشور  - سیاست گذاری – تنظیم روابط دیپلماتیک با سایر کشورها و حفظ امنیت داخلی مرزها و پاسداری از حاکمیت و تمامیت ارضی و وحدت ملی

نکته : امضای قوانین مصوب توسط رئیس مملکت ( رئیس جمهور ) در بیشتر مواقع الزامی است , ولی در بعضی کشورها حتی اجازۀ وتو به رئیس مملکت داده شده است .

مثال :

آمریکا : مصوب پارلمان توسط  رئیس جمهور وتو میشود .

فرانسه : رئیس جمهور میتواند بررسی مجدد قانون را از پارلمان بخواهد

از خصایص نظام پارلمانی ( 1 – وتوی قوانین مصوب مجلس توسط رئیس جمهور  2 – بررسی مجدد قوانین تصویب شده پارلمان توسط رئیس مملکت ) است .

ایران : نظام نیمه ریاستی – نیمه پارلمانی است

نکته : در کشور ایران بیش از اینکه ریاستی باشد پارلمانی است یعنی اختیار پارلمان بیشتر است .

انواع  قوۀ مجریه – انواع دولت ها

در نحوۀ ارتباط قوۀ مجریه با قوۀ مقننه سه گونه قوۀ مجریه داریم  : الف ) قوه مجریۀ ریاستی

الف ) قوه مجریۀ ریاستی :

برای تحقق قوۀ مجریه ریاستی شرایط زیر لازم است  :

1 – تفکیک دو قوۀ مجریه و مقننه از لحاظ سازمان و وظایف از یکدیگر ( یعنی حاکمیت ملی بین دو قوه بصورت برابر تقسیم شده است )

2 – قوۀ مجریه ریاستی یک رکنی است یعنی رئیس جمهوری قدرت  رئیس مملکت , رئیس دستگاه اجرایی و اداری را یکجا در اختیار دارد . ( رئیس جمهور + نخست وزیر )

3 – رئیس جمهور در قالب اختیارات اعطایی از سوی قانون اساسی رئیس قوۀ مجریه بوده و وزیران را نصب و عزل می کند ,

• وزیران در برابر رئیس جمهور مسئولیت سیاسی دارن نه در برابر پارلمان

• رئیس جمهور در برابر کنگره پاسخگو است

4 – حیات قوۀ مجریه وابسته به تصمیم پارلمان نیست یعنی نه پارلمان حق عزل رئیس جمهور را دارد و نه رئیس جمهور حق انحلال پارلمان را دارد .

5 – دو قوه از لحاظ نظری نسبت به یکدیگر استقلال دارند و هر کدام وظایف تخصصی دارند و از آنجا که که هیچکدام بر گرفته از دیگری نیست از نظر اندامی ( شکلی و اداری ) نیز از یکدیگر جدا هستند .

نکته :  در نظام ریاستی اصل بر,   برابری – همترازی – استقلال و عدم دخالت متقابل است .

مثال:  قوۀ مجریه ریاستی در آمریکا :

در عمل دخالت در دو قوه مقننه و مجریه مشاهده میشود :

1 – رئیس جمهوری با ارسال پیام سالانه به کنگره خط مشی قانون گذاری را به قوه مقننه تحمیل میکند .

2 – رئیس جمهوری با حق وتوی تعلیقی نسبت به تصمیمات کنگره در جریان تصویب و نوع تصویب اثر میگذارد .

3 – لزوم تأیید مجلس سنا , در مورد انتصابات کارکنان عالی رتبه فدرال یعنی( وزیران , مأموران دیپلماتیک , اعضای دیوان عالی فدرال ) دخالت در قوۀ مجریه است .

ب ) قوه مجریۀ پارلمانی

شرایط تحقق قوۀ مجریۀ پارلمانی :

1 – وجود حداقل دو رکن متمایز در سطح سیاسی : •  یعنی یک رئیس مملکت  ( پادشاه – رئیس جمهور – شورا )

                                                             • و یک رئیس حکومت ( رئیس شورای وزیران – صدر اعظم یا

                                                                                نخست وزیر )       

نکته : رکن اول سیاسی است و رکن دوم در برابر پارلمان مسئولیت سیاسی دارد .

2 – وجود تفکیک نسبی قوا : یعنی  اگر دو قوۀ مجریه و مقننه  از لحاظ ارگانیک از یکدیگر متمایزند ولی از نظر وظایف و اختیارات به صورت جدا و تخصصی عمل نمیکنند .

یعنی قوۀ مجریۀ پارلمانی , همکاری دو قوۀ مجریه و مقننه با یکدیگر در موارد خاص است که قانون اساسی آنرا تعین میکند.

3 – هر کدام از دو قوۀ ( مجریه – مقننه ) مسّلح به ابزار ها و وسایل قانونی هستند که بر یکدیگر تأثیر بگذارند , این ابزارها در بیشتر موارد هم دو قوه را به هم ربط میدهد و هم در برابر زیادت خواهی طرف مقابل به صورت سّد و مانع عمل می کند .

  پارلمان حق دارد دولت را ساقط کند .•

• • دولت هم حق دارد پارلمان را منحل کند .

مثال :

 کشور انگلستان : رئیس کشور پادشاه است  ( ملکه ) نوع سلطنت پارلمانی یا رژیم مشروطه و کلیه مسؤلیت های سیاسی بر عهدۀ نخست وزیر و هیأت وزیران است که در مقابل پارلمان پاسخگو باشند .

کشور فرانسه : رژیم پارلمانی + رژیم جمهوری رئیس مملکت از موروثی  (پادشاه ) به فرد انتخابی (رئیس جمهوری ) انتقال یافت .

  ج ) قوه مجریۀ نیمه ریاستی – نیمه پارلمانی

این قوۀ مجریه دو رکنی است : 1 – رئیس مملکت رئیس جمهور

                                      2 – نخست وزیر ( وزیران ) در برابر پارلمان مسؤلیت سیاسی دارند

رئیس جمهور ← وزیران را منصوب میکند ← وزیران مسؤلیت سیاسی در برابر پارلمان دارند

  →  وزیران مسؤلیت سیاسی در برابر رئیس جمهور دارند.

مثال فرانسه در اکتبر 1958 را در کتاب مطالعه کنید .

ارکان قوۀ مجریه :1 – رئیس کشور

                       2 – نخست وزیر و هیأت وزیران

                        3 – دستگاه اجرایی و اداری

1 – رئیس کشور

رئیس کشور  بر اساس اقتضاعات جامعه عناوین مختلفی دارد :

الف ) پادشاه

اصطلاحاتی مثل  شاه – امپراطور – نگوس یا نجاشی (به امپراطوران حبشه میگفته اند .)

در کشورهای سلطنتی عمدتاً رئیس کشور پادشاه یا ملکه است , البته حوزۀ اختیارات وی در هر کشور با دیگر کشورها متفاوت است شیوۀ انتخاب پادشاه به صورت موروثی است .

انواع نظام پادشاهی

1 - پادشاهی مطلق: علاوه بر موضوع وراثت پادشاه همۀ امور و قوای سیاسی را یکجا در اختیار داشته صفاتی  نظیر استبداد و خودکامگی حاصل این رژیم است . ص 240 پاراگراف 1

2 – پادشاهی محدود : در صورتی که قدرت پادشاه پیرو حوادث تاریخی به اشراف و نجبا و بورژوازی یا مردم سپرده شود سلطنت محدود به وجود می آید . ص 240 پاراگراف 2

3 – پادشاهی پارلمان ( مشروطه سلطنتی) : قدرت بین پادشاه و پارلمان تقسیم شده , یعنی شخص سلطان از مسؤلیت مبرا ماند ولی کلیه اعضای سیاسی قوۀ مجریه (نخست وزیر و وزیران ) در برابر پارلمان مسؤلیت یافتند .

ب ) رئیس جمهوری و نحوۀ انتخاب آن :

در نظام دمکراتیک نوع رژیم سیاسی , جمهوری بوده , فلذا ارادۀ مردم در کلیۀ ارکان جامعه از جمله ریاست کشور نقش اصلی را ایفا میکند . پس رئیس جمهور در نظام جمهوری منتخب مستقیم یا غیر مستقیم مردم است . اصولاً در یک نظام مردم سالار رئیس جمهور توسط مردم انتخاب میشود و شیوۀ اجرای آراء مردم هم به طور مستقیم ( یک درجه ای ) و هم غیر مستقیم ( دو درجه ای ) امکان پذیر است .

1 – مدت دورۀ ریاست جمهوری 

1 – 1 ) طول دورۀ ریاست جمهوری : دورۀ ریاست جمهوری  معمولاً به خاطر جابجایی قدرت و مشارکت حداکثری تمام گروه ها و احزاب , محدود به چند سال است .

در اکثر کشورها به منظور ایجاد حاکمیت با ثبات و پاسخگو رئیس جمهور, یک نفری است ولی در برخی از کشور ها وظایف ریاست جمهور به صورت هیأت مدیره ای یا شورایی انجام میشود , که به آن نظام هیأت مدیره ای یا دسته جمعی میگویند .

دورۀ کوتاه مدت بهتر است زیرا اگر طولانی باشد به سوی استبداد و خودکامگی پیش میرود .

دورۀ ریاست جمهوری بین ۷- ۴ سال است بعضی کشور ها هم مادام العمر است که به سلطنت شبیه است  . صفحه 243

2 -1 ) انتخاب مجدد :       ●در آمریکا رئیس جمهور 4 سال و یک دوره بازگزینی دارد 

                                 ● در آلمان مدت 5 سال و یکبار حق بازگزینی دارد

                                 ● فنلاند مدت 6 سال

                                 ● ایتالیا مدت 7 سال ...

2 – نحوۀ انتخاب رئیس جمهور : (شیوۀ انتخابات رئیس جمهوری )

در نظام جمهوری رئیس جمهور منتخب مستقیم یا غیر مستقیم مردم است . صفحه 244 را بخوانید

3 – ریاست دو یا چند تن :

گاهی بجای اینکه عملکرد های رئیس کشور دست یک نفر باشد به دو یا چند نفر محول میشود .

هدف : ریاست دو یا چند تن سر شکن کردن قدرت اجرایی و احتزاز از تمرکز و اجتناب از استبداد و خودکامگی است .

1 – 3 ) شرایط تحقق ریاست دو تن :

 اصل دوگانگی: یعنی وجود دو رئیس به جای یک نفر ●

• ● اصل برابری: اختیارات دو تن بطوری که هیچکدام بر دیگری برتری ندارد
• ●اصل همکاری: یعنی هیچ یک از آنها در تصمیم گیری بدون موافقت دیگری قادر به اخذ تصمیم نیست . مانند روم قدیم ( صفحه ۲۴۶ )       

 2 – 3 ) شرایط  ریاست چند تن :

اگر هیأتی مرکب از چند نفر اختیارات و وظایف رئیس کشور را تواماً بر عهده داشته باشند اصطلاحاً آن را رژیم هیأت مدیره ای می نامند , شرایط تحقق آن : تصمیمات هیأت به صورت دسته جمعی بوده و با اکثریت آراء اعضا مناط اعتبار است ؟  ( صفحه 247 و 248 )

ج) حقوق و اختیارات رئیس کشور : ( سلطنتی , جمهوری , شورایی )

1 – از نظر تشریفات , برترین شخصیت سیاسی به شمار میرود : انگلستان ملکه از مسئولیت مبرا و ولی برتری مقام امری الزامی است .

2 – رئیس کشور , معمولاً از مسؤلیت مبرا است : منظور از مسئولیت پاسخگویی در برابر پارلمان – هیأت وزیران و نظایر آنها است.

مثال :

- مسئولیت پادشاه در بریتانیا : هم از مسئولیت سیاسی مبرا است و هم مسئولیت جزایی

- مسئولیت در رژیم های جمهوری : اصل بر عدم مسئولیت سیاسی رئیس کشور است اما مسئولیت جزایی دارد .

- مسئولیت رئیس جمهور در آمریکا :  رئیس جمهوری پاسخگوی کنگره نیست ولی در صورت ارتکاب جرم توسط کنگره مورد اتهام و محاکمه قرار می گیرد .

- مسئولیت درفرانسه : مسئولیت سیاسی  ندارد اما در صورت ارتکاب جرم خیانت بزرگ مورد مؤاخذۀ هر دو مجلس قرار میگیرد .

  2 – نخست وزیر و هیأت وزیران

الف) نخست وزیر : رئیس هیأت وزیران , رئیس الوزراء , صدر اعظم نیز خوانده میشود .

در رژیم  های پارلمانی : نخست وزیررئیس رکن مسئول قوۀ مجریه می باشد .

در رژیم های ریاستی : رئیس جمهور علاوه بر وظایف رئیس کشور نقش نخست وزیر را نیز بر عهده دارد , یعنی ریاست کابینه را بعهده دارد و وزیران تویط وی عزل و نصب می شوند .

در رژیم پارلمانی و نیمه ریاستی : نخست وزیر و وزیران , متصدیان مسئول قوۀ اجرایی بوده و نسبت به کلیه اعمال و اقدامات کارگزاران اجرایی پاسخگوی پارلمان می باشند.

ب ) تعیین نخست وزیر : تعیین نخست وزیر در بیشتر کشورها بر عهدۀ رئیس کشور ( پادشاه- رئیس جمهور و ... ) است .

دو مفهوم اصطلاح تعیین : 1 – گزینش ← در میان تعدادی نامزد باشد

                                2 – انتصاب ← مثل کشور انگلستان :تعیین نخست وزیر از سوی مقام                                                           سلطنت (ملکه)میباشد , ولی  یکی ازدو حزب (کارگر و محافظه کار)  اکثریت                                                   مجلس عوام هستند و ملکه باید شخصی را برای نخست وزیری انتخاب کند که از اکثریت                                      مجلس عوام باشد .(اختیار ملکه محدود به انتصاب است) (مثال بلژیک و فرانسه ص251 )    

در رژیم پارلمانی انتخاب نخست وزیر باید از اعتماد اکثریت پارلمان برخوردار باشد .

معرفی از سوی رئیس جمهور ← رأی اعتماد پارلمان ← انتخاب نخست وزیر

ج )تعیین و نصب وزیران :

گزینش وزیران بر عهدۀ نخست وزیر است ,با موافقت ضمنی پارلمان ( نخست وزیر با مشورت پارلمان و انتصاب به عهدۀ رئیس کشور است . )

یعنی پیشنهاد وزراء از سوی نخست وزیر ←توسط رئیس جمهوری منصوب و یا از سمت خود مُنعزِل میگردند .

در بریتانیا ←نخست وزیر کلیه وزراء را بر می گزیند و ملکه آنها را منصوب می کند.

د) ترکیب هیأت وزیران :

1 – نخست وزیر واسطه العقد قوۀ سیاسی و قوۀ اداری – یعنی رابط بین تشکیلات مستقل وزارت خانۀ خود و وزارتخانه های دیگر .

2 – رابطه هیأت وزیران با رئیس کشور و قوای دیگر (قوۀ مقننه و قوۀ قضائیه )

3 –ادارۀ امور کابینه و هماهنگی تصمیمات وزیران

مثال در بریتانیا :دارای شورای وزیران هستند ←شمار کل وزیران حدود ۶۰ تا ۱۰۰ نفر است

و نهادی بنام کابینه ← که تعداد آن ۲۰ نفر است و اعضای آن تعدادی از اعضای وزیران است و بالاترین تصمیمات سیاسی را بصورت دسته جمعی می گیرند .

در فرانسه : بین کابینه و شوراء وزیران وکلیه وزیران در کابینه شرکت دارند,

 ( ریاست شورای وزیران مخصوص ریاست جمهوری و ریاست کابینه متعلق به نخست وزیر است )

خلاصه :

در رژیم ریاستی , رئیس جمهور هم رئیس کشور و هم رئیس دولت است .

در رژیم ریاستی معمولاً انتصاب وزراء از ناحیه  رئیس جمهور بوده و مسئولیت سیاسی آنها فقط در برابر رئیس جمهوری مطرح است . عزل وزراء توسط رئیس جمهور است . 

در رژیم پارلمانی و مختلط ( نیمه ریاستی نیمه پارلمانی ) : وزراء منتخب نخست وزیر بایستی مورد اعتماد پارلمان نیز باشند .

عزل وزراء در رژیم پارلمانی با مکانیسم هایی مثل استیضاح میتواند وزیر را عزل و طرف دیگر نخست وزیر

(رئیس دولت ) نیز حق عزل وزیر را دارد .

3 – دستگاه اجرایی و اداری  

در هیأت وزیران بر حسب موضوعات مختلف :

1 – سیاسی : امور داخلی کشور مانند اداره – انتظامات – مدیریت ها منطقه ای ,استانی و ... در چهار چوب برقراری نظم عمومی توسط وزارت کشور ,فعالیت های دیپلماتیک و کنسول در وزارت خارجه

2 – اجتماعی : وزارت کشور

3 – اقتصادی : مسائل مالی – مالیاتی و اجرای بودجه های سالانه در وزارت اقتصاد

4 – فرهنگی : وزارت ارشاد

وزارت خانه های مختلف که توسط وزیر هدایت میشود وجود دارد .

وزارتخانه :

وزارتخانه تشکیل شده از ادارات کل –ادارات جزء در مرکز کشور و استانها و شهرستانها و بخش های مختلف که تحت نظارت کامل وزیر است .

نکته : نحوه سازماندهی فعالیتهای اجرایی و تقسیم  آن به دستگاه های اداری به مرکب بودن یا بسیط بودن کشور و ابعاد جغرافیایی و میزان جمعیت و شیوۀ تقسیمات کشوری و سایر شرایط سیاسی و اجتماعی بستگی دارد .

مسئولیت قوۀ مجریه :  ● مسئولیت جزایی

                                    ● مسئولیت مدنی

                                    ● مسئولیت قانونی

                                    ● مسئولیت سیاسی

الف ) مسئولیت جزایی

چنانچه اعضای قوۀ مجریه مرتکب عملی نشوند که بر اساس قوانین جزایی جامعه , آن عمل جرم محسوب شود , در دادگاه عمومی –یا ویژه محاکمه میشوند

ب ) مسئولیت مدنی

اصولاً هر کس به دیگری خسارتی بزند بایستی جبران کند , این اصل دربارۀ کلیه اعضای قوۀ مجریه نیز لازم الاتباع است .

ج) مسئولیت قانونی

در صورت عدم انجام وظایف قانونی مصرح در قوانین و عرف اداری و سیاسی امکان عزل آنها ( اعضای قوۀ مجریه ) توسط مقامات ذیصلاح وجود دارد .

د) مسئولیت سیاسی

چنانچه پارلمان احراز نماید که قوۀ مجریه از وظایف و سیاست کلی خود فاصله گرفته است , به عبارت دیگر چنانچه پارلمان از کارایی قوۀ مجریه راضی نباشد , میتواند از مکانیسم هایی مانند ۱ . تذکر ۲ . سؤال  ۳ . استیضاح زمینۀ سقوط آنها را فراهم نماید .