بودجه

بودجه در زبان عامیانه فرانسویان بمعنای کیسه که در آن پولی نهاده و بکمر می بستند اطلاق میگردیده و در فرانسه به آن بوجه میگویند .

تعریف بودجه از دیدگاه قانونگذار :

بودجه سندی است که معاملات دخل و خرج مملکتی برای مدت معینی در آن پیش بینی و تصویب میگردد و مدت مزبور را سنه مالی میگویند که عبارتست از یکسال شمسی

تعریف بودجه عمومی :

1-      بودجه عمومی دولت شامل اجزای زیر است :

الف ) بودجه عادی برای وزارتخانه ها و موسسات دولتی

ب   ) بودجع عمرانی

2-     بودجه شرکتهای دولتی

3-     بودجه موسساتی که تحت عناوین غیر از فوق منظور میشود

اصول حاکم بر بودجه :

الف ) اصول بنیادین

ب  ) اصول فرعی

الف ) اصول بنیادین :

1-      اصل سالیانه بودن

چون درآمدها و هزینه های یکسال دولت مبالغ زیادی است و نمیتوانیم برآورد دقیقی از این دو منبع داشته باشیم مجبوریم بصورت یکسال مالی در نظر بگیریم و تقسیم میشود به سه دلیل اقتصادی – فنی و سیاسی . سال مالی یکسال هجری شمسی است که از فروردین ماه آغاز و به پایان اسفندماه ختم میشود (ماده 6 قانون محاسبات )

2-     اصل وحدت :

منظور از اصل وحدت بودجه اینست که بودجه واحدی که شامل تمامی عملیات دولت و دربرگیرنده بودجه تمام دستگاههای دولتی باشد تدوین و در قالب یک لایحه بودجه تقدیم شود

3-     اصل تفصیل :

بایستی بودجه بصورت مشروح و با کلیه جزئیات آن تدوین شود

4-     اصل جامعیت :

بایستی کلیه اقلام درآمد بر حسب مبالغ پیش بینی شده محسوب و اقلام هزینه نیز بر اساس برآوردهای انجام شده منظور شود و نبایستی ارقام درآمد و هزینه در بودجه با یکدیگر تهاتر کند اصل 53 قانون اساسی نیز بر آن اذعان دارد .

ب  ) اصول فرعی :

1-      اصل وضوح :

مقررات بودجه باید بطور روشن و واضح و خالی از هرگونه ابهام تدوین شوند

2-     اصل تشخیص :

تمام ارقام در بودجه می بایست دقیقا به همان ترتیبی که در فانون بودجه بتصویب مجلس رسیده است وصول یا مصرف شوند

3-     اصل انعطاف پذیری :

مدیران اجرایی میتوانند مبلغی از برخی مواد و برنامه ها کسر و به برنامه های دیگر اضافه نمایند ( هزینه های محرمانه)

4-     اصل تخمینی بودن درآمدها :

درآمدهای دولت جنبه تخمینی دارند زیرا وصول دقیق کلیه درآمدهای پیش بینی شده در قانون بودجه امکان پذیر نیست . پیش بینی درآمد یا سایر منابع تامین اعتبار در بودجه کل کشور مجوزی برای وصول از اشخاص تلقی نمیگردد و در هر مورد احتیاج به مجوز قانونی دارد .( مواد 37 و 38 قانون محاسبات )

5-     اصل تحدیدی بودن هزینه ها :

هزینه ها باید در حد اعتبار مصوب صورت گیرند و تجاوز از این حد غیر قانونی و ممنوع است

6-     اصل قانونی بودن :

بودجه سالیانه کل کشور به ترتیبی که در قانون مقرر میشود از طرف دولت تهیه و برای رسیدگی به مجلس شورای اسلامی تسلیم میشود . هرگونه تغییر در ارقام بودجه نیز تابع مراتب مقرر در قانون خواهد بود (اصل 52 قانون اساسی)

7-     اصل تعادل :

تعادل میان درآمدها و هزینه های دولت در یکسال مالی است و عدم تعادل  منجر به کسر بودجه یا مازاد بودجه میشود

روشهای تهیه و تنظیم بودجه :

الف ) پیش بینی درآمدها

ب ) برآورد هزینه ها

الف ) پیش بینی درآمدها

1-      روش خودکار یا سال ماقبل آخر

بر اساس میزان درآمد وصولی قطعی در سال ماقبل محاسبه میگردد

2-     روش میانگین

درآمدها را در یک دوره سه تا پنج ساله ملاک قرار میدهند

3-     ارزیابی مستقیم

با اتکا بتجارب بدست آمده از بررسی وصولیهای سال قبل و اوضاع اقتصادی جهان

4-     پیش بینی سنجیده و تنظیم

ارائه پرسشنامه به مودیان مالیاتی و طرح سوالات لازم و نتیجه آن

ب  ) روشهای برآورد هزینه

1-      بودجه متداول

هزینه های هر دستگاه اجرایی به تفکیک فصول و مواد هزینه  تقسیم بندی و برآورد میشود

2-     بودجه برنامه ای

عملیات دستگاههای اجرایی بشکل برنامه کار تنظیم شده و برحسب هدفهای آن مورد تحلیل قرارگرفته و ارزش پولی آن برآورد میگردد

نکته ) در بودجه متداول براساس تفکیک فصول و مواد هزینه تنظیم میگردد و عملیاتی که اجرای آنها مورد نظر است منعکس میشود ولی در بودجه برنامه ای این مواد هزینه داخل برنامه و یا فعالیت تنظیم میگردد.

3-     بودجه عملیاتی

حجم عملیات بر اساس موازین علمی و فنی اندازه گیری شده و هزینه آن با حسابداری و مدیریت نوین جهت تعیین قیمت تمام شده محاسبه و برآورد میگردد .بدوروش میباشد : قیمت تمام شده – روش اندازه گیری

نکته ) روش اندازه گیری کار دارای دو روش : بررسی های زمانی و تجزیه و تحلیل آماری است

4-     بودجه بندی  طرح و برنامه

انتخاب مناسبترین راه انجام دادن کار در حداقل زمان و با کمترین هزینه

5-     بودجه بندی بر اساس صفر

فعالیتها یا طرحهایی را که بازده کمتری دارند حذف و آنها را که اولویت دارند تقویت میگردد

مراحل بودجه در نظامهای پارلمانی :

1-      تهیه و تنظیم و پیشنهاد بودجه

2-     رسیدگی و تصویب بودجه

3-     اجرای بودجه

4-     نظارت بر بودجه

تهیه و تنظیم بودجه : الف ) در سطح کلان       ب ) در سطح دستگاههای اجرایی

الف ) تهیه و تنظیم بودجه در سطح کلان :

شروع این مرحله با صدور بخشنامه بودجه :

1-      مقدمه

2-     زمانبندی تهیه و تنظیم لایحه بودجه

3-     هدفها و سیاست کلی دولت

4-     رهنمودهای اجرایی خاص

بخشنامه بودجه با امضای رئیس جمهور یا معاون وی به کلیه وزارتخانه ها ، موسسات دولتی ، شرکتهای دولتی ، موسسات انتفاعی وابسته به دولت ، سازمانهای انقلابی و دستگاههای اجرایی ابلاغ میگردد .

      شرایط لایحه بودجه تقدیمی رئیس جمهور :

1-      مقدمه بودجه شامل توضیحات لازم درباره لایحه بودجه پیشنهادی و آثار و نتایج آن

2-     درآمدهای وصول شده و هزینه های انجام شده در سال مالی قبل

3-     پیش بینی درآمدها و برآورد هزینه های سال جاری

4-     هرنوع اطلاعات دیگری که ضروری تشخیص داده شود

و پیوست آن متشکل از گزارش رئیس جمهور از وضع اقتصادی کشور و سیاستهای مالی بانضمام بودجه سایر استانها و برنامه های دولت در هرفصل برنامه و بودجه های تخصیصی شرکتهای دولتی و موسسات انتخابی و اعتبارات طرحها بر حسب دستگاههای اجرایی

    ب  ) تهیه و تنظیم بودجه در سطح اجرایی :

بهمراه بخشنامه بودجه دستورالعملهایی که بضوابط مالی ناظر بر تهیه و تنظیم بودجه مشهورند صادر میگردد . در دوجلد تنظیم گردیده که جلد اول به وزارتخانه ها و موسسات دولتی و نهادهای انقلابی و سایر دستگاهها و جلد دوم به شرکتهای دولتی و موسسات اقتصادی وابسته به دولت ارسال میگردد .

دستگاههای اجرایی : الف ) دستگاه اجرایی مرکزی      ب ) دستگاه اجرایی محلی

1-    دستگاه اجرایی مرکزی :

دارای دفتر بودجه هستند و این دفتر مسئول جمع آوری اطلاعات اولیه بمنظور تهیه و تنظیم بودجه می باشد

وظایف دفتر بودجه :

• ·         ارتباط با کلیه واحد های اجرایی دستگاه در جهت انتخاب بهترین و مناسبترین روش پیش بینی درآمدها و هزینه ها
• ·         دفاع از بودجه درخواستی دستگاه در سازمان مدیریت
• ·         تخصیص اعتبار یا ایجاد تعادل بین دریافتها و پرداختها
• ·         نظارت بر اجرای بودجه

پس از این امور مقدماتی بودجه پیشنهادی با امضای وزیر مربوطه به سازمان مدیریت و برنامه ریزی ارسال و در ستاد معاونتهای سازمان مطرح و پس از نتیجه گیری جهت بررسی به شورای اقتصاد و پس از اعمال نظرات شورا سند بودجه را تقدیم هیات وزیران می نمایند و میبایست حداکثر تا 5 آذر لایحه بودجه تقدیم مجلس گردد .

انواع دستگاههای اجرایی :

1-      وزارتخانه ها :

واحدهای سازمانی مشخص است که بموجب قانون به این عنوان شناخته شده یا بشود . بالاترین رده وزیر و در مقابل مجلس پاسخگو ( مسئولیت سیاسی) و 23 وزارتخانه داریم .

2-     موسسه های دولتی :

واحد سازمانی مشخصی است که بموجب قانون ایجاد و زیر نظر یکی از قوای سه گانه اداره میشود و عنوان وزارتخانه ندارد . نهاد ریاست جمهوری موسسه دولتی است و 120 موسسه دولتی داریم.

3-     شرکتهای دولتی :

شرکت دولتی واحد سازمانی مشخصی است که با اجازه قانون بصورت شرکت ایجاد شده یا به حکم قانون یا دادگاه صالح ملی شده یا مصادره و یا بیش از 50% آن متعلق بدولت باشد . بانکها نیز شرکتهای دولتی محسوب میشوند .

4-     موسسات و نهادهای عمومی غیر دولتی (انتفاعی ):

واحدهای سازمانی هستند که با اجازه قانونگذار بمنظور انجام وظایف وخدماتی که جنبه عمومی دارند تشکیل شده یا میشوند مانند : شهرداریها – بنیاد مستضعفان – هلال احمر – کمیته امداد و ...

دستگاههای اجرایی محلی :

تابع نظام بودجه استانی و وابسته به دستگاههای اجرایی مرکزی باشند و در مراکز استانها یا شهرستانهای تابعه قرار گیرند و عبارتند از : ادارات آموزش و پرورش – استانداریها – ادارات کل کشاورزی و ثبت احوال