علم صرف :

صرف در لغت بمعنای تغییر دادن و عوض کردن است و در اصطلاح علمی است که گفتگو میکند از تغییر کلمه بصورتهای مختلف که از تغییر شکل معنای جدیدی بدست می آید .

مثال : نصر (یاری کرد) ینصر ( یاری میکند) انصر ( یاری کن ) ناصر (یاری کننده )

فلذا گویند کلمه نصر صرف شده  است .

موضوع علم صرف :

موضوع این علم کلمه است زیرا این علم فقط درباره ساختمان و خصوصیات کلمه بحث میکند .

تعریف لفظ و کلمه :

هرصوتی که از دهان خارج شده و تکیه بر مخارج حروف داشته باشد را لفظ گویند . لفظ بر دونوع است :

1-      لفظ مستعمل : لفظی است که دارای معنا باشد مانند : قلم ، کتاب

2-      لفظ مهمل : لفظی است که دارای معنا نباشد مانند : ملم در برابر قلم

انواع کلمه :

کلمه بر سه قسم است : اسم – فعل – حرف

اسم : کلمه ایست که دارای معنای مستقلی باشد بدون قید زمان مانند : علم ، باب ، ارض ...

بعضی از علامات ظاهری اسم : (ال) مثل : الکتاب   (تنوین)  (ه) نصره  (حروف جاره) : فی ،من،الی،علی   غالب کلماتی که به (اء) ختم شده اند : حمراء،صفراء  غالب کلمات سه حرفی ساکن وسط : صبر،نصر

فعل : کلمه ایست که دارای معنای مستقل باشد همراه با قید زمان مانند : ذهب،اذهب،یذهب

بعضی از نشانه های ظاهری فعل :

حرف (قد ، س ، سوف ، لم ، لما ،لا) اول هر کلمه ای قرارگیرند آن کلمه فعل است و هر کلمه ای که به (ت) ختم شود .

حرف : کلمه ایست که معنی مستقیمی ندارد و برای ایجاد ارتباط بین کلمات دیگر بکار می رود مانند : فی ، من ، لا (حروف جاره)

تبصره : از میان اقسام کلمه فقط اسم و فعل حرف میشوند البته فعل بیشتر از اسم ولی حرف همیشه صورت و شکلش ثابت است و لذا در علم صرف از حرف بحث نمیشود و هرکجا در این علم لفظ کلمه استعمال شود منظور فقط اسم و فعل است .

تقسیمات فعل :

فعل ازجهت حروف اصلی :

1-      ثلاثی : فعل یا اصلش 3 حرف است مانند : ضرب که به آن ثلاثی میگویند .

2-      رباعی : فعل که اصلش 4 حرف باشد مانند : زلزل،دحرج که به آن رباعی گویند .

ثلاثی مجرد : هرکدام از این افعال اگر تنها باشد یا حرف زیادی نداشته باشد به آن مجرد میگویند : قتل،کتب

ثلاثی مزید : اگر غیر از حروف اصلی حرف یا حروف زائد دیگری هم داشته باشد به آن مزید میگویند:ضارب

رباعی مجرد : هرکدام از این افعال اگر تنها باشند یا حروف زائدی نداشته باشند به آن مجرد میگویند :زلزل

رباعی مزید : اگر غیر از حروف اصلی حرف زیادی یا زائدی داشته باشند به آن مزید میگویند :تزلزل

فعل ازنظر زمان : ماضی ، مضارع ، امر

ماضی : فعل دلالت بر زمان گذشته میکند که به آن ماضی میگویند و همچنین هیچیک از حروف مضارعه (ی- ت – ن ) اول آن نیامده باشد .مثل : رجع ، کتب

مضارع : دلالت بر زمان حال و آینده میکند و یکی از حروف مضارعه در اول آن بیاید . مانند :یرجع ، تکتب

امر : دلالت بر طلب میکند که به آن امر میگویند . مانند : اکتب

فاعل و فعل :

فاعل همان کننده و انجام دهنده کار است و آن یا حاضر نیست که به آن غایب میگویند (او،آنها) و یا حاضر است که به آن مخاطب میگویند مثل (تو ، شما) و یا خود گوینده است که به آن متکلم میگوییم.هرکدام از غایب و حاضر و مخاطب یا مرد است که به آن مذکر گویند و یا زن است که به آن مونث گویند و هریک از مذکر و مونث یا یکی است که به آن مفرد و یا دوتا که به آن مثنی و یا چند تا است که به آن جمع میگوییم و متکلم نیز یا فعل را بخود نسبت میدهد که به آن متکلم وحده گویند و یا به خود و دیگری نسبت میدهند (مع الغیر) و لذا هر فعل در عربی 14 صیغه دارد که از این قرار است :

شش صیغه غایب ( 3 تا مذکر و 3 تا مونث ) شش صیغه مخاطب ( 3 مذکر و 3 مونث ) دو صیغه متکلم وحده و مع الغیر