حقوق جزای عمومی (1)

غرایز مثبت و منفی در انسان می باشد و انسان تعالی گراست و شر و خیر را هردو با هم دارد

نفس اماره – نفس لوامه – نفس مطمئنه

تعریف جرم : هرفعل یا ترک فعلی که برای آن تعیین شده باشد جرم است .

هدف از تعیین مجازات چیست ؟ کنترل و پیشگیری

پدیده اجتماعی – جنایی : هرچیزی که خلاف عرف جامعه باشد ناهنجار گویند و این ناهنجاریها زمانی جرم محسوب میشود که فرد عاقل باشد .

عوامل بیرونی در بروز ناهنجاری :

اثرات فقر در بزهکاری افراد

اثرات اقتصادی  در بزهکاری افراد

جرم یک پدیده اجتماعی انسانی است یعنی وقتی جرم اتفاق می افتد اجتماع در برابر آن جرم واکنش نشان میدهد .جرم تضاد بین انسان و جامعه می باشد .

آمار پدیده اجتماعی : 1- واقعی    2- سیاه

مراحل اجرای مجازات :

1-      اعلام جرم یا کشف جرم  ( پلیس قضایی – نیروی انتظامی ) و تشخیص هویت و شناختن عامل جرم و دستگیری

2-      دادرسی : شکایت جرم به دادسرا خواهد شد و سپس بدادگاه جزایی میرود

آیا اینهمه تضمین کیفری مانع از وقوع جرم می باشد یا خیر ؟

بعلت اینکه موضوع جرم انسان است و انسان در حال تغییر خیر و این رفتار انسان است که جرم بوجود می آورد .

مفهوم مجرد حقوقی : پدیده جنایی جرم ترکیب از فعل ضد اجتماعی توسط انسان

جرائم ساختگی و قراردادی : بدلیل شرایط عمومی جامعه تعدادشان زیاد است  مثل مجازات صید ماهی غیر مجاز در دریای خزر

چه اعمالی جرم است ؟

اولا ) فعل حتما باید مجرمانه باشد

ثانیا ) مجازات هم برایش تعیین شده باشد

تساوی مطلق افراد در برابر قانون جزا

حفظ ارزشهای خمسه :

1-      حفظ دین

2-      حفظ نفس

3-      حفظ نسل

4-      حفظ عقل

5-      حفظ مال

افعال موجب حد  :

1-      محارب

2-      شرب خمر

3-      سرقت

4-      زنا

5-      قذف

هدف از مجازات جرم : تنبیه مجرم – جامعه از جرم  مبرا شود

سیر تحول حقوقی )

دوران نخستین : انتقامجویی برده ای بوده است (برابری جرم با مجازات نداشتند )

دوران دادگستری خصوصی

دوران دادگستری عمومی : حکومتها برای نظم عمومی و مجازات و جنایت برابر باشند قوانین را تدوین کردند .

یکی از مهمترین راههای جلوگیری از جرم : اعتقادات و مذاهب در مردم تقویت شود

هدف از قصاص : اجرای عدالت و نظم اجتماعی

بزه و بزه کاری : بزه – جنایت – پدیده جنایی

تعریف اسلام : افعالی جرم تلقی میشود که مغایر با اوامر و نواهی باریتعالی باشد  . کلماتی که هم برای جرم معنی کرده است مثل : سوء – سیئه – اثم

در حقوق موضوعه یا کیفری ایران فعل یا ترک فعلی است که در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد .

حقوق جزا : مجموعه قواعدی که بر عکس العمل دولت در مقابل اعمال ضد اجتماعی حاکم میباشد تا از طریق تهدید به مجازات یا اجرای آن یا اقدامات تامینی یا تربیتی اعمال مربوط پیشگیری و عدالت نسبی و نظم و امنیت برقرار گردد.

اهمیت حقوق جزا :

1-      نقش قوانین کیفری و حدود و دیات اسلامی در ریشه کن ساختن فساد و پیشگیری از آلودگی در جامعه است .

2-      قوانین کیفری ساده ترین و شدیدترین وسیله اجبار قواعد و مقررات در جامعه است

3-      در دعاوی کیفری علاوه بر امور مالی و مادی بزهکار توجه به ضمانت اجراهای کیفری برای جلوگیری از صدمات و لطمه وارده به حیثیت ، جان، شرف ، آزادی ، مسکن ، شغل اشخاص نیز مطرح و در صورت وقوع جرم مورد رسیدگی قرار میگیرد

4-      در محاکمات حقوقی دادگاهها به هیچ وجه احتیاجی به شناسایی طرفین دعوا ندارند

5-      حقوق جزای اسلامی با تعیین اعمال ممنوع و عکس العمل در مقابل آنها معیار سنجش ارزشها و خصوصیات اخلاقی جامعه اسلامی بشمار میرود

6-      علاوه بر اهمیت جنبه ضد اخلاقی جرم هر اندازه مسئولیتهای اخلاقی و کیفری شخص مجرم بیشتر باشد ، مجازات او در حقوق جزا بیشتر است .بعنوان مثال حدی که بر زانی می باشد

هدف مقررات جزایی اسلام :

مقررات جزایی اسلام کیفر را برای نفس مجازات مقرر نکرده بلکه هدف آن :

1-      تادیب و تربیت افراد 

2-      اصلاح جامعه و از بین بردن تباهیها

خصوصیات قواعد حقوق جزا :

1-      ضمانت اجرا

2-      الزامی بودن قواعد حقوق جزا (آمره – اجباری)

3-      قواعد حقوق جزا کلی و عام

4-      سرزمینی بودن و شخصی بودن

5-      شخصی بودن جقوق جزا

6-      قانونی بودن : حقوق جزا بایستی حتما نوشته شده باشد تا جرم محسوب گردد

ابزارهای ضمانت اجرا جزایی : زندان – حبس – تبعید

ابزارهای ضمانت اجرای حقوقی : جبران خسارت – اعاده بحالت قبل – بطلان و فسخ معامله

در حقوق جزا چون آمره می باشد توافق نداریم

کلی بودن و عام بودن قوانین جزا : قوانین کیفری نسبت به کلیه افرادی که در قلمرو حاکمیت کشور مرتکب جرم شوند صرفنظر از تابغیت مجرم یا مجنی علیه اعمال میگردد . (اصل 20 قانون اساسی )

همه مردم و دولت (حاکمیت ) باید با ساکنین غیر مسلمان اخلاق حسنه داشته باشد .

مجازاتهای انتظامی : دادگاههای ویژه که اگر جرمی را در صنف خود انجام دادند محاکمه میشوند مانند وکلا ، سردفتران ، قضات ، روحانیون

قوانین کیفری :

1-      اصل قانونی بودن آن

2-      قاعده قبح عقاب بلا بیان

3-      آیه ما کنا نعذبین حتی نزل الرسول

یعنی کیفر زمانی ظهور پیدا میکند که قبلا حکم و تکلیف بیان شده باشد .

عناصر تشکیل دهنده جرم :

جرم در تعریف حقوقی و قضایی )

پدیده ای جنایی یا جرم مبتنی بر رفتاری است که از طرفی مخالف نظم اجتماعی است و از طرفی دیگر باید این رفتار در قانون جزا پیش بینی و مستوجب کیفر قانونی باشد .

-          حدیث رفع پیامبر

تعریف جرم در شریغت اسلام :

تضییع و تجاوز به حق الله و حق الناس می باشد . جرم در شرع اسلام دارای مفاسد اجتماعی و مفاسد شخصی است

ارزشهای مورد احترام در اسلام :

1-      جان (قتل)

2-      مال ( سرقت) " حرمت مال مثل حرمت کعبه است "

3-      عقل (شرب خمر)

4-      شرف (زنا و قذف)

5-      دین (ارتداد)      مرتد ملی (پدر یا مادر مسلمان)          مرتد فطری ( پدر یامادر مسلمان نباشند)

تعریف جرم در اسلام :

مخالفت با اوامر و نوهی کتاب و سنت یا ارتکاب عملی است که به تباهی فرد یا جامعه می انجامد . هرجرمی را کیفری است که شارع بدان تسریع کرده و یا فقیه آنرا به ولی امر یا قاضی سپرده است .

تعریف جرم در حقوق موضوعه ایران :

ماده 2 قانون جزا میگوید : هر رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل که در قانون برای آن مجازات تعیین شده است جرم محسوب میشود .

جرم در حقوق خارجی :

در حقوق خارجی جرم بمعنی وسیع کلمه عبارتست از فعل یا ترک فعل فردی است که بجهت لطمه ای که بنظم اجتماعی وارد میکند مرتکب توسط جامعه کیفر میشود

نتیجه گیری :

1-      جرم همواره رفتاری خارجی است که گاهی بصورت فعل و زمانی بصورت ترک فعل تحقق می یابد ،پس:

الف ) میل به ارتکاب جرم و تصمیم به آن جرم تلقی نمیشود .

ب ) جرم عقیده وجود ندارد اما انتشار عقیده در مواردی جرم است (اصل 23 قانون اساسی)

2-      برای اینکه عملی جرم شناخته شود باید ممنوعیت عمل همراه با ضمانت اجرای جزایی باشد .

3-      ارتکاب عمل ممنوعی که قانونگذار برای آن مجازات تعیین نموده در صورتی جرم است که بدون مجوز قانونی و بر خلاف حق اقدام کرده باشد . بنابراین ارتکاب عملی را که قانونا ممنوع و قابل مجازات است (اقسام استفاده از حق و دفاع مشروع) یا اجرای مقررات قانونی (امر مشروع آمر قانونی) جرم تلقی نمیشود .

عناصر عمومی جرم :برای اینکه جرمی تحقق پیدا کند باید :

اولا ) عنصر قانونی : یعنی وصف مجرمانه باید به تعبیر قانون باشد

ثانیا ) عنصر معنوی : بدینمعنی که رفتار مجرمانه باید با قصد مجرمانه یا تقصیر جزایی باشد

ثالثا ) عنصر مادی : شامل تحقق عملیات خارجی حاکی از رفتار مجرمانه

نکته : عنصر قانونی ، عنصر مادی و عنصر معنوی جنبه عمومی دارند و وجود آنها در کلیه جرائم الزامی است . علاوه بر عناصر عمومی شرایط خصوصی هم وجود دارد که موجب تشخیص جرائم از یکدیگر میشود.

منابع اصل قانونی بودن جرائم و مجازات در شریعت اسلام :در اسلام برای تحقق جرم وجود ارکان ذیل ضرورت دارد :

1-      وجود نص قانونی یا حکم (حدیث – قرآن)

2-      فعل خارجی

3-      شرایط عامه تکلیف ( عقل – بلوغ – اختیار)

منابع مهم برای قانونی بودن جرائم در شریعت اسلام :

1-      آیه هفت سوره طلاق ( لایکلف الله نفسا الا عطاها)

2-      آیه 15 سوره اسراء ( و لاتزروازره وزر اخری)

3-      قاعده ممنوعیت (قبح عقاب بلا بیان )

4-      حدیث رفع از پیامبر

5-      اصل اباحه

طبق این اصل انسان نسبت به اشیاء موجود در خارج حق هرگونه دخل و تصرف را دارد مگر در مواردیکه قانون منع کرده است .

بنابراین اصل هرچیز اباحه و جواز دارد و قبل از آنکه قانون حکم آنها را از وجوب و حرمت و غیره مشخص کند ، مباح است . بهمین ترتیب در مسائل کیفری نیز تا وقتی قانون عملی را بغیر ضمانت اجرایی منع نکرده و یا انجام عملی را تکلیف نکرده ، آن فعل و ترک فعل مباح و جایز است .

6-      اصول قانون اساسی : 22 – 32 – 36 – 37 – 166 – 169 – ماده 2 ق م ا – ماده 570 و 571 و 575 ق م

لزوم عنصر قانونی :

پیروی قانونگذار از قانون ارپایی با وجو اینکه در اسلام بر لزوم قانونی بودن جرم و مجازات از 14 قرن پیش مثال آیه 15 سوره اسرا ، 7 طلاق و قبح بلا بیان تاکید نموده در کشورهای اروپایی اصل قانونی بودن جرم به قرن 18 برمیگردد.

فوائد تفکیک قوا :

اگر قوه قضائیه و قوه قانونگذار و مجریه مجزا نباشد آزادی وجود ندارد و چون اختیار نسبت به زندگی دارد آزادی افراد خودسرانه خواهد بود .

نتیجه :

اصل قانونی بودن جرم و مجازات اینست که فقط قانونگذار صالح است در حدود مقرر در قانون اساسی به تشریع جرم و تعیین مجازات بپردازد .

تعریف سیاست جنایی :

سلسله تدابیری که در جامعه برای پیشگیری از جرم اتخاذ می شود سیاست جنایی نام دارد .

مبنای لزوم قانونی بودن :

1-      اثر بازدارنده ای که در بر دارد انسان می تواند پیش از ارتکاب بجرم سود و زیان خود را در انجام فعل محاسبه کند .

2-      حفظ حقوق و آزادیهای مردم : حفظ آزادیهای مردم اقتضاء میکند که از تجاوز و تعدیات کارگزاران حکومتی در امان باشد . بنابراین وجود قوانین ثابت باعث میشود که شهروندان بدون هراس و دلنگرانی بروابط اجتماعی خود بپردازند و شرط این آرامش و آزادی اینست که قانونگذار حد و مرز افعال مجاز و ممنوع را تعیین کند .

3-      اصل قانونی بودن جرم و مجازات در اجرای صحیح عدالت است

تعریف مفهوم عنصر قانونی :

وجود نص قانونی و منابع حقوق ( نصوصی که قابل استناد باشند)

قاعده حقوق کیفری دارای دو منبع می باشد : 1- منبع صوری      2- منبع مکمل

1-      منابع صوری : الف ) قانون       ب ) آئین نامه       ج) معاهدات بین المللی

2-      منابع مکمل   : الف ) رویه قضایی    ج) عرف       ج) منابع فقهی یا فتاوای معتبر

منشاء قانونگذاری مجلس چگونه است ؟

1-      لوایح دولتی برابر اصل 74 قانون اساسی

2-      طرح مجلس ( 15 نفر از نمایندگان بایست طرح را اجرا کنند . اصل 85 قوه مقننه)

3-      سیر قانون

قوانین دیگر غیر از مصوبات مجلس شورای اسلامی که میتواند رکن قانون قرار بگیرد :

1-      قوانین مجلس شورای ملی

2-      لوایح شورای انقلاب

3-      مصوبات مجمع تشخیص مصلحت نظام

4-      مصوبات کمیسیونهای داخلی مجلس

5-      معاهدات بین المللی

6-      اجازه ولی فقیه که در دو مورد میباشد : الف ) تعزیرات حکومتی که اجازه بدولت برای تصویب قانون میدهد

                                                                 ب ) تاسیس دادسرا و دادگاههای ویژه روحانیت که توسط حاکم شرع

منابع مکمل حقوق کیفری :

1-      رویه قضایی ( اصل 138)

2-      عرف ( 139)

3-      منابع فقهی ( اصل 141)

کاربرد اصل قانونی بودن جرائم و مجازاتها :

1-      برای تعیین جرائم اصل قانونی بودن کاربرد دارد

2-      برای تثبیت مجازاتها

3-      کمیت مجازاتها

نحوه بیان قانون :

1-      قانونگذار باید افعال مجرمانه را بصراحت و بدون ابهام تعیین کند تا با تفسیر دادرسی روبرو نشود

2-      صراحت در  بیان : قانونگذار باید تعریف کاملی از افعال مادی که مغایر با نظم اجتماعی هستند بیان کند